مقدار کود DAP برای یک جریب گندم در افغانستان

DAP چیست و چرا برای گندم استفاده می‌شود؟

DAP یا دی‌آمونیوم فسفات یک کود پرغلظت فسفاته است که هم فسفر و هم نیتروژن فراهم می‌کند. فسفر برای رشد ریشه، انتقال انرژی، استقرار بوته و رسیدن یکنواخت اهمیت دارد. نیتروژن همراه DAP بخشی از نیاز آغاز فصل را تأمین می‌کند، اما برای پنجه‌زنی و ساقه‌رفتن معمولاً تمام نیاز گندم کافی نیست.

فرمول رایج بازار 18-46-0 است، ولی همیشه باید لیبل بوجی بررسی شود. عدد اول نیتروژن و عدد دوم P2O5 را نشان می‌دهد. صفر سوم یعنی پتاسیم قابل‌بیان به شکل K2O در این فرمول وجود ندارد. بنابراین DAP کود کامل نیست و در خاک کم‌پتاسیم، منبع پتاسیم جدا لازم می‌شود.

چرا آزمایش فسفر خاک مهم است؟

فسفر برخلاف نیترات حرکت کمی در خاک دارد و کود سال‌های گذشته می‌تواند در لایه سطحی تجمع پیدا کند. اگر هر سال بدون آزمایش DAP داده شود، ممکن است هزینه بالا رود و تعادل عناصر کم‌مصرف مانند زنک مختل شود. در مقابل، خاک بسیار کم‌فسفر می‌تواند ریشه ضعیف، رشد کند و پنجه کم ایجاد کند.

نمونه خاک باید پیش از کوددهی و از نقاط متعدد مزرعه گرفته شود. نمونه کنار توده کود، جوی آب یا محل نگهداری حیوان نماینده زمین نیست. نتیجه آزمایش همراه pH، آهک، ماده عضوی و بافت تفسیر شود؛ فقط عدد فسفر بدون روش آزمایش و شرایط خاک کافی نیست.

تبدیل جریب افغانستان و هکتار

یک جریب افغانستان ۲۰۰۰ متر مربع و پنج جریب برابر یک هکتار است. ۲۰ کیلوگرام DAP در جریب برابر ۱۰۰ کیلوگرام در هکتار، ۲۵ برابر ۱۲۵ و ۳۰ برابر ۱۵۰ کیلوگرام در هکتار است. برای تبدیل مقدار هکتاری به جریب، عدد را بر پنج تقسیم کنید. وزن واقعی هر بوجی را بخوانید و بر اساس کیلوگرام حساب کنید.

جدول مقدار DAP بر اساس وضعیت عمومی خاک

این جدول برای شروع تصمیم است و جای توصیه آزمایشگاه را نمی‌گیرد. در خاک دارای فسفر بالا، مصرف نگهدارنده یا حتی حذف یک فصل ممکن است اقتصادی باشد؛ در خاک کمبوددار مقدار و جای‌گذاری اهمیت بیشتری دارد.

محاسبه فسفر و نیتروژن واقعی

اگر DAP فرمول 18-46-0 داشته باشد، ۲۵ کیلوگرام آن در یک جریب حدود ۴٫۵ کیلوگرام نیتروژن و ۱۱٫۵ کیلوگرام P2O5 فراهم می‌کند. ۳۰ کیلوگرام حدود ۵٫۴ کیلوگرام نیتروژن و ۱۳٫۸ کیلوگرام P2O5 می‌دهد. این نیتروژن باید از برنامه کلی یوریا کم شود.

عبارت «۴۶ درصد فسفر» در گفت‌وگوی بازار دقیق نیست؛ عدد ۴۶ بر مبنای P2O5 است، نه فسفر عنصری. برای مقایسه با گزارش آزمایشگاه، واحدها باید یکسان شوند. متخصص می‌تواند P2O5 را به فسفر عنصری تبدیل یا توصیه را مستقیماً بر مبنای محصول محاسبه کند.

بهترین زمان مصرف

بخش عمده DAP برای گندم پیش از کشت یا هنگام کشت داده می‌شود. ریشه جوان باید در هفته‌های اول به فسفر دسترسی داشته باشد. پخش سطحی پس از پنجه‌زنی، به‌ویژه در خاک خشک و آهکی، ممکن است فسفر را دور از ریشه فعال نگه دارد. اگر زمین شخم می‌شود، کود باید در عمقی قرار گیرد که ریشه بتواند برسد، نه در لایه بسیار عمیق.

در کشت مستقیم یا حداقل خاک‌ورزی، کاربرد نواری با تجهیزات مناسب مفید است. هیچ کود غلیظی نباید با بذر تماس شدید داشته باشد. فاصله افقی و عمودی کوچک اما ایمن، خطر آسیب آمونیاکی و شوری را کاهش می‌دهد.

پخش سراسری یا نواری؟

پخش سراسری و مخلوط‌کردن برای اصلاح خاک کم‌فسفر در سطح مزرعه کاربرد دارد، اما تماس کود با حجم زیاد خاک احتمال تثبیت را بیشتر می‌کند. جای‌گذاری نواری مقدار کود را در نزدیکی ریشه متمرکز و تماس با خاک را محدود می‌سازد. انتخاب روش به دستگاه، رطوبت، بافت و سطح فسفر بستگی دارد.

اگر DAP دستی پخش می‌شود، یکنواختی اهمیت دارد. ابتدا مساحت جریب را مشخص، مقدار را وزن و مسیرها را تقسیم کنید. پرتاب نامنظم باعث نوارهای پررشد و کم‌رشد می‌شود و افزایش مقدار کل این مشکل را حل نمی‌کند.

خاک‌های آهکی افغانستان

بسیاری خاک‌ها pH بالا و کلسیم کربنات دارند. فسفر افزوده‌شده می‌تواند با کلسیم واکنش و دسترسی آن کاهش یابد. مصرف یک‌باره بسیار زیاد همیشه کارایی را بالا نمی‌برد. جای‌گذاری نزدیک ریشه، ماده عضوی پوسیده، رطوبت مناسب و جلوگیری از قلیاییت شدید موضعی کمک می‌کند.

هیومیک اسید ممکن است بخشی از مدیریت خاک باشد، ولی تثبیت فسفر را کاملاً متوقف نمی‌کند. ادعای اینکه مقدار کمی هیومیک تمام فسفر قفل‌شده چند سال را آزاد می‌کند واقع‌بینانه نیست.

DAP در گندم للمی

فسفر برای رشد اولیه ریشه در للمی مهم است، اما پاسخ به کود به رطوبت وابسته می‌ماند. قرار دادن کود هنگام کشت می‌تواند دسترسی اولیه را بهتر کند. مقدار باید با حاصل تاریخی و خطر خشکی تنظیم شود؛ سرمایه‌گذاری سنگین در زمینی با احتمال بالای شکست بارندگی ممکن است اقتصادی نباشد.

DAP روی سطح خشک و بدون باران حرکت اندکی دارد. جای‌گذاری هنگام کشت بهتر از انتظار برای سرک دیرهنگام است. از تمرکز زیاد نزدیک بذر در رطوبت کم پرهیز شود.

هماهنگی DAP و یوریا

برنامه نمونه می‌تواند DAP را هنگام کشت و یوریا را در پنجه‌زنی و ساقه‌رفتن تقسیم کند. نیتروژن آغازین DAP در جمع کل حساب می‌شود. اگر ۲۵ کیلوگرام DAP 18-46-0 در جریب استفاده شود، حدود ۴٫۵ کیلوگرام نیتروژن داده شده است. مقدار یوریا بر اساس هدف نیتروژن از این رقم اصلاح گردد.

مخلوط‌کردن فیزیکی DAP و یوریا درست پیش از پخش ممکن است تحت راهنمایی انجام شود، اما مخلوط را طولانی نگهداری نکنید؛ جذب رطوبت و کلوخه‌شدن ممکن است رخ دهد. همچنین زمان مطلوب فسفر و یوریا همیشه یکسان نیست.

کمبود فسفر چگونه دیده می‌شود؟

رشد کند، ریشه ضعیف و رنگ سبز تیره یا ارغوانی گاهی با کمبود فسفر دیده می‌شود. اما سرما نیز جذب فسفر را کم و رنگ ارغوانی ایجاد می‌کند، حتی اگر خاک فسفر داشته باشد. فشردگی، ماندابی و آسیب ریشه نیز علایم مشابه می‌سازند. تشخیص از روی یک برگ کافی نیست.

خرید و نگهداری

بوجی سالم، فرمول، وزن خالص، تولیدکننده، شماره بچ و تاریخ را بررسی کنید. دانه‌ها باید نسبتاً یکنواخت و دور از رطوبت نگهداری شوند. محصول کلوخه و خیس ممکن است یکنواخت پخش نشود. بوجی‌ها روی پالت، زیر سقف و دور از خوراک و کودکان قرار گیرند.

اشتباه‌های رایج

1. مصرف ۳۰ کیلوگرام هر سال بدون آزمایش.
2. گفتن ۴۶ درصد فسفر بدون توجه به P2O5.
3. حساب‌نکردن نیتروژن DAP در برنامه یوریا.
4. پخش سطحی دیرهنگام روی خاک خشک.
5. تماس زیاد کود با بذر.
6. استفاده DAP برای جبران کمبود پتاسیم.
7. خرید بر اساس تعداد بوجی، نه وزن و فرمول.

پرسش‌های متداول

جمع‌بندی

برای آغاز محاسبه، ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرام DAP در یک جریب گندم یا ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرام در هکتار در نظر گرفته می‌شود، اما آزمون فسفر تعیین‌کننده است. کود را پیش از کشت یا هنگام کشت نزدیک ریشه و دور از تماس غلیظ با بذر قرار دهید. نیتروژن DAP را از برنامه یوریا کم کنید و مصرف سالانه را بدون اندازه‌گیری تکرار نکنید.